EFSAren txosten zientifiko hori IRTA eta AZTI ikerketa-zentroek egin dute eta gizakien, animalien eta ingurumenaren arloko osasunaren esparruak zaintzeko datuak identifikatzea eta datuen beharrari lehentasuna ematea du ardatz “Osasun bakarra” (One Health) ikuspegiarekin. Behar horiek identifikatutakoan datu bibliografikoen iturriekin alderatu ziren, arrisku kimikoen ebaluazioan gomendio estrategikoak eman ahal izateko.
Datuen hutsunea
Azterlanean substantzia kimikoen zortzi talde analizatu ziren: pestizidak, ingurumen-kutsatzaileak, substantzia biogenikoak, elikagai-gehigarriak, elikagai-entzimak, elikagaiekin harremanetan dauden materialak, pentsuentzako gehigarriak eta prozesu-kutsatzaileak.
- Datuen 44 hutsune identifikatu ziren eta 21 lehentasuna eman zitzaien, munta handiko gisa.
- Hutsune kritikoen artean daude: prozesatutako elikagaietako kutsatzaileen presentziari buruzko datuak, metabolitoak eta degradazio-produktuak, giza biomonitorizazioa, esposizio konbinatuko agertokiak eta biztanleria sentikorrei edo azpi-ordezkatuei buruzko datuak.
Datu-iturrien mapaketa
Datu-iturrien mapaketan 66.958 sarrera bibliografiko, Interneteko bilaketa eta interesatuei egindako kontsulta aztertu ziren.
- Datuen 230 iturri bakar identifikatu ziren eta horietatik % 49,6k (114) baino ez zituzten betetzen hautagarritasun eta kalitate irizpideak.
- Pestizidak eta ingurumen-kutsatzaileak ongi ordezkatuta zeuden, baina alde handiak zeuden elikagai-entzimen eta pentsuentzako gehigarrien datuetan.
- Irauten duten erronken artean daude datuen fragmentazioa, elkarreraginkortasun txikia, datu-base pribatuetarako sarbide mugatua eta EBn dagoen ordezkagarritasun geografiko mugatua; horrek guztiak zaildu egiten du «Osasun bakarra» ikuspegia praktikan jartzea.
Gomendio estrategikoak
Txostenak funtsezko gomendio batzuk proposatzen ditu Europar Batasunean datu kimikoen ekosistema hobetzeko:
- Datu berriak sortzea identifikatutako hutsuneei heltzeko.
- FAIR printzipioen bidez (Bilatu, Sartu, Elkarreragin eta Berrerabili) eta FoodEx2 sailkapen-sistemaren bidez arauak harmonizatzea datuen txostenak estandarizatzeko.
- Sektore publiko eta pribatuaren arteko datuen trukea hobetzea.
- Substantzia Kimikoen EBko Datuen Plataforma Komuna (ECDPC) garatzen laguntzea, 2026 hasierarako aurreikusita baitago.
Neurri horiek ezarrita datuen irisgarritasuna eta elkarreragingarritasuna hobetuko dira, eta zorroztasun zientifikoa areagotuko da EFSAk arrisku-ebaluazio sendoagoak egin ditzan eta Europan lerrokatuagoak jasangarritasunaren eta segurtasun kimikoaren eskari berriekin eta “Osasun bakarra” ikuspegiarekin.